و نيز در سوره رعد مىفرمايد : « إِنَّ اللَّه لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ » « 1 » و آياتى ديگر از اين قبيل . توضيح مطلب اين است كه آيات قبل ( همانطور كه ملاحظه كرديد ) اين بلاها و مصائب را مانند حسنات امورى دانست كه خلقتشان حسن و نيكو است . و هيچ زشتى و بدى در خلقت آنها نيست ، پس براى بد بودن آنها وجهى باقى نمىماند ، مگر اين توجيه كه با طبع موجودى ديگر سازگار نيست ، مثلا خلقت عقرب خوب و حسنه است و بدى آن فقط به خاطر اين است كه نيش آن با سلامتى و راحتى انسانها سازگار نيست ، پس بالآخره برگشت ويرانگرى سيل و نيش عقرب و مصائبى ديگر مثل آن به اين است كه خداى تعالى كه تا كنون نعمت سلامتى را به فلان شخص داده بود ، از امروز تا فلان روز اين عافيت را بوسيله گزيدن عقرب از او گرفته ، و يا نعمت خانه و اثاثى كه به شخص سيل زده داده بود ، بعد از آمدن سيل به او نداده است پس برگشت مصائب به امرى عدمى است و يا به عبارت ديگر به ندادن خدا است كه خود امرى عدمى است و آيه زير اين معنا را كاملا روشن ساخته ، مىفرمايد : « ما يَفْتَحِ اللَّه لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِكَ لَها وَما يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَه مِنْ بَعْدِه ، وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ » « 2 » . آن گاه بيان مىكند كه امساك جود و يا ساده تر بگويم ندادن خدا نعمتى را به چيزى يا به كسى ، يا زياد دادن ، يا كم دادن تابع و برابر مقدار ظرفيتى است كه در آن چيز و يا آن شخص است و بيش از آن مقدارى كه داده شده ، ظرفيت نداشته است ، هم چنان كه خودش در مثالى كه زده مىفرمايد : « أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها » « 3 » . و نيز فرموده : « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُه وَما نُنَزِّلُه إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ » « 4 » ،

--> ( 1 ) خداى تعالى چنان نيست كه وضع مردمى را بر هم زند مگر آنكه ( خود ) آن مردم وضع خود را دگرگون سازند . « سوره رعد ، آيه 11 » . ( 2 ) آنچه خداى تعالى به روى مردم بگشايد كسى نيست كه از آن جلوگيرى كند و آنچه را كه امساك مىكند كسى نيست كه بعد از خدا آن را به سوى مردم روانه كند و او شكست ناپذير و حكيم است . « سوره فاطر ، آيه 2 » . ( 3 ) از آسمان آبى فرستاد ، پس هر سرزمينى به قدر ظرفيت خود از آن آب بگرفت . « سوره رعد ، آيه 17 » . ( 4 ) هيچ چيز نيست مگر آنكه خزانه هاى آن نزد ما است و ما جز به اندازه اى معلوم نازل نمىكنيم . « سوره حجر ، آيه 21 » .